Αντιγριπικός Εμβολιασμός:
Πώς Προετοιμαζόμαστε Σωστά στο Φαρμακείο

Ο αντιγριπικός εμβολιασμός στο φαρμακείο ξεκινά συνήθως περί τα μέσα Οκτωβρίου. Η σωστή προετοιμασία του, όμως, ξεκινά αρκετές εβδομάδες νωρίτερα.

Πιστοποίηση του φαρμακοποιού, εκπαίδευση της ομάδας, γνώση των διαθέσιμων εμβολίων, διαχείριση αποθεμάτων, ψυκτική αλυσίδα, κατάλληλος χώρος, ενημέρωση του πολίτη, σύντομο ιστορικό, ασφαλής χορήγηση, παρακολούθηση και καταχώρηση στο Εθνικό Μητρώο αποτελούν διαφορετικά κομμάτια της ίδιας υπηρεσίας.

Γιατί ο εμβολιασμός στο φαρμακείο δεν είναι απλώς μια ένεση. Είναι μια οργανωμένη υπηρεσία πρόληψης και Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας.

01 Πιστοποίηση, εκπαίδευση της ομάδας και γνώση των εμβολίων

Η πιστοποίηση του φαρμακοποιού

Πριν από οτιδήποτε άλλο, ο φαρμακοποιός που πρόκειται να διενεργεί εμβολιασμούς πρέπει να διαθέτει την προβλεπόμενη πιστοποίηση.

Η διαδικασία πιστοποίησης οργανώθηκε μέσω του ΙΔΕΕΑΦ και του Πανελλήνιου Φαρμακευτικού Συλλόγου, με εξ αποστάσεως εκπαιδευτικό πρόγραμμα που περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, τεχνικές εμβολιασμού ενηλίκων και διαδικασία πιστοποίησης. Η πρόσβαση πραγματοποιείται μέσω της ηλεκτρονικής πλατφόρμας του ΙΔΕΕΑΦ. [2]

Η πιστοποίηση όμως δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως μια τυπική διαδικασία που ολοκληρώθηκε κάποτε. Η σωστή τεχνική, η αναγνώριση αντενδείξεων και η αντιμετώπιση ενός επείγοντος συμβάντος είναι γνώσεις που πρέπει να παραμένουν ενεργές. Ιδανικά, πριν από κάθε νέα περίοδο εμβολιασμού αξίζει μια σύντομη επανάληψη του πρωτοκόλλου.

Εκπαιδεύουμε ολόκληρη την ομάδα

Ο εμβολιασμός επηρεάζει τη λειτουργία ολόκληρου του φαρμακείου. Ο συνεργάτης που σηκώνει το τηλέφωνο πρέπει να γνωρίζει αν και πώς κλείνονται ραντεβού. Εκείνος που παραλαμβάνει τα εμβόλια πρέπει να γνωρίζει πώς προστατεύεται η ψυκτική αλυσίδα. Η ομάδα στον πάγκο πρέπει να γνωρίζει ποιοι πολίτες ανήκουν στις ομάδες προτεραιότητας και πότε πρέπει να παραπέμψουν στον πιστοποιημένο φαρμακοποιό.

Ένα σύντομο εσωτερικό briefing πριν ξεκινήσει η σεζόν μπορεί να ξεκαθαρίσει ποιος αναλαμβάνει τον εμβολιασμό, ποιος συνεχίζει την εξυπηρέτηση του καταστήματος, πού βρίσκεται το υλικό επείγουσας αντιμετώπισης, πώς γίνεται η καταχώρηση και τι κάνει κάθε μέλος της ομάδας αν προκύψει κάποιο πρόβλημα.

Κάθε νέα περίοδος απαιτεί ενημέρωση. Ο φαρμακοποιός οφείλει να γνωρίζει ποια εμβόλια είναι διαθέσιμα, σε ποιες ηλικιακές ομάδες απευθύνονται, τον τύπο τους, τις βασικές ενδείξεις και τις σημαντικές αντενδείξεις.

Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι απλώς να «έχουμε αντιγριπικά». Η ομάδα πρέπει να γνωρίζει τι είναι κάθε εμβόλιο, σε ποιον απευθύνεται και πότε απαιτείται διαφορετική επιλογή.

02 Διαχείριση stock, παραγγελίες, λίστα ενδιαφέροντος και ραντεβού

Πόσα εμβόλια θα χρειαστούμε;

Η διαχείριση του stock είναι μία από τις πρώτες επιχειρησιακές αποφάσεις της περιόδου. Ο καλύτερος οδηγός, εφόσον υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία, είναι η προηγούμενη χρονιά.

Πόσοι εμβολιασμοί πραγματοποιήθηκαν; Σε ποιες ηλικιακές ομάδες; Ποια εμβόλια χρησιμοποιήθηκαν περισσότερο; Πόσες ενισχυμένες δόσεις χρειάστηκαν; Υπήρξαν δόσεις που τελικά έμειναν αδιάθετες; Τα δεδομένα αυτά μπορούν να δώσουν μια πρώτη αξιόπιστη εκτίμηση της φετινής ζήτησης.

Αν δεν έχουμε δεδομένα από προηγούμενες χρονιές;

Σε αυτή την περίπτωση μπορεί να δημιουργηθεί από νωρίς μια απλή λίστα ενδιαφέροντος. Κατά την πρώτη συζήτηση με τον ασθενή μπορούμε να καταγράφουμε ότι επιθυμεί να εμβολιαστεί και, όπου είναι ήδη σαφές από την ηλικία και την κατάσταση υγείας, ποια κατηγορία εμβολίου πιθανότατα θα χρειαστεί.

Δεν πρόκειται για προκράτηση θεραπείας ούτε για υποκατάσταση της αξιολόγησης που θα γίνει πριν από τον εμβολιασμό. Είναι ένα απλό εργαλείο forecasting που μπορεί να μας δώσει μια αρχική εικόνα τόσο για τον συνολικό αριθμό δόσεων όσο και για την αναλογία μεταξύ συμβατικών, ενισχυμένων και άλλων τύπων εμβολίων.

Και τα ραντεβού;

Δεν είναι απαραίτητο κάθε φαρμακείο να λειτουργεί αποκλειστικά με ραντεβού. Σε ένα μικρότερο φαρμακείο ή σε ώρες χαμηλής προσέλευσης, το walk-in μπορεί να λειτουργεί άψογα. Σε φαρμακεία όμως με μεγαλύτερο όγκο εμβολιασμών, η δημιουργία συγκεκριμένων χρονικών ζωνών ή ενός απλού συστήματος ραντεβού μπορεί να βοηθήσει σημαντικά.

Το ραντεβού επιτρέπει καλύτερη κατανομή του φόρτου, μειώνει τον συνωστισμό, εξασφαλίζει ότι υπάρχει διαθέσιμος πιστοποιημένος φαρμακοποιός και παράλληλα λειτουργεί ως επιπλέον εργαλείο πρόβλεψης της ζήτησης. Για πολλά φαρμακεία, ίσως το πρακτικότερο μοντέλο είναι υβριδικό: ραντεβού όπου χρειάζεται, αλλά και δυνατότητα walk-in όταν η λειτουργία το επιτρέπει.

03 Ψυγείο και ψυκτική αλυσίδα: όχι απλώς «είναι στο ψυγείο»

Πριν αρχίσει η περίοδος πρέπει να ελέγξουμε και τη διαδικασία διαχείρισης της ψυκτικής αλυσίδας. Πρακτικά, χρειάζεται να έχουμε μια σταθερή διαδικασία: παραλαβή και άμεση σωστή αποθήκευση, παρακολούθηση της θερμοκρασίας, σωστή ταξινόμηση των διαφορετικών εμβολίων, έλεγχο λήξεων και αποφυγή περιττής παραμονής εκτός των προβλεπόμενων συνθηκών συντήρησης.

Πριν από τη χορήγηση πραγματοποιείται εκ νέου ταυτοποίηση του εμβολίου και έλεγχος της ημερομηνίας λήξης, καθώς και οπτικός έλεγχος του περιεχομένου όπου προβλέπεται. Η προετοιμασία κάθε εμβολίου γίνεται σύμφωνα με το SmPC του συγκεκριμένου σκευάσματος. Δεν θεωρούμε δεδομένο ότι όλα τα εμβόλια έχουν ακριβώς τις ίδιες οδηγίες χειρισμού.

04 Ο χώρος εμβολιασμού

Ο εμβολιασμός καλό είναι να μη γίνεται βιαστικά δίπλα στον πάγκο, σε κοινή θέα και με άλλους πελάτες γύρω από τον ασθενή. Ιδανικά υπάρχει ξεχωριστός χώρος εξατομικευμένης φροντίδας, στον οποίο μπορούν να πραγματοποιηθούν η ενημέρωση, ο σύντομος προεμβολιαστικός έλεγχος και η χορήγηση.

Αν δεν υπάρχει μόνιμος διακριτός χώρος, μπορεί να διαμορφωθεί προσωρινά ένας κατάλληλος χώρος αποκλειστικά για την περίοδο των εμβολιασμών, στον βαθμό που το επιτρέπει η λειτουργία και η διαρρύθμιση του φαρμακείου. Ο χώρος πρέπει να παρέχει ιδιωτικότητα και να επιτρέπει στον φαρμακοποιό να εργαστεί χωρίς περιττές διακοπές.

Πρακτικά πρέπει να είναι οργανωμένος εκ των προτέρων με όσα απαιτούνται από το εφαρμοζόμενο πρωτόκολλο: αντισηπτικό χεριών, υλικό καθαρισμού του σημείου χορήγησης, γάντια όπου απαιτούνται, επιθέματα, κατάλληλο περιέκτη αιχμηρών και τα αναγκαία μέσα για την αντιμετώπιση επείγοντος συμβάντος.

05 Διενέργεια εμβολιασμού

Πριν από κάθε εμβολιασμό: ένα mini ιστορικό

Δεν χρειάζεται να πραγματοποιείται πλήρης ιατρική λήψη ιστορικού. Δεν είναι όμως σωστό να περνάμε απευθείας από το «ήρθα για το εμβόλιο» στη χορήγηση. Ένα σύντομο και σταθερό pre-vaccination checklist μπορεί να γίνει μέρος της καθημερινής ροής:

• Έχετε παρουσιάσει ποτέ σοβαρή αντίδραση μετά από εμβόλιο;
• Υπάρχει γνωστή σοβαρή αλλεργία;
• Έχετε πυρετό ή οξεία λοίμωξη σήμερα;
• Υπάρχει κάποιο σημαντικό πρόβλημα υγείας ή θεραπεία που πρέπει να γνωρίζουμε;
• Έχετε εμβολιαστεί ξανά κατά της γρίπης;

Ανάλογα με το συγκεκριμένο εμβόλιο μπορεί να χρειάζονται επιπλέον ερωτήσεις. Στόχος δεν είναι να δημιουργήσουμε γραφειοκρατία. Είναι να εξασφαλίσουμε ότι δεν κάνουμε μηχανικά έναν εμβολιασμό χωρίς να έχουμε πρώτα κοιτάξει τον άνθρωπο απέναντί μας.

Ενημέρωση του ασθενούς

Λίγα λεπτά σωστής ενημέρωσης μπορούν να αλλάξουν την εμπειρία του εμβολιασμού. Πριν από τη χορήγηση ο ασθενής πρέπει να γνωρίζει ποιο εμβόλιο πρόκειται να λάβει, γιατί έχει επιλεγεί για εκείνον, τι πρόκειται να συμβεί και ποιες συνήθεις αντιδράσεις μπορεί να εμφανιστούν στη συνέχεια. Δεν χρειάζεται διάλεξη. Χρειάζεται μια σύντομη, καθαρή και επαναλαμβανόμενη διαδικασία ενημέρωσης.

Η διενέργεια

Ο φαρμακοποιός ακολουθεί την τεχνική στην οποία έχει εκπαιδευτεί: υγιεινή των χεριών, σωστή προετοιμασία του εμβολίου, κατάλληλη θέση του ασθενούς, σωστός εντοπισμός του σημείου χορήγησης και ασφαλής διενέργεια της ένεσης. Αμέσως μετά ακολουθούν επίθεμα όπου χρειάζεται και ασφαλής απόρριψη της χρησιμοποιημένης σύριγγας στον κατάλληλο περιέκτη αιχμηρών. [4]

Αμέσως μετά τον εμβολιασμό

Ο ασθενής καλό είναι να μην αποχωρεί αμέσως. Στο εκπαιδευτικό υλικό του ΠΦΣ προβλέπεται 15λεπτη παραμονή μετά τη χορήγηση. [4] Ο χρόνος αυτός επιτρέπει να επιβεβαιώσουμε ότι ο ασθενής αισθάνεται καλά, να απαντήσουμε σε τυχόν τελευταίες ερωτήσεις και να αντιμετωπίσουμε άμεσα ένα απρόβλεπτο συμβάν.

Το φαρμακείο που εμβολιάζει πρέπει παράλληλα να διαθέτει σαφές πρωτόκολλο αναγνώρισης και αντιμετώπισης αναφυλαξίας. Η αναφυλαξία μπορεί να εξελιχθεί γρήγορα και η πορεία της δεν είναι πάντα προβλέψιμη, γι’ αυτό η εκπαίδευση και η ετοιμότητα έχουν πραγματική σημασία. [5]

Τι λέμε στον ασθενή πριν φύγει;

Πριν αποχωρήσει, μπορούμε να του δώσουμε μια σύντομη εικόνα για το τι μπορεί να περιμένει τις επόμενες ώρες. Τοπικός πόνος ή ευαισθησία στο σημείο της ένεσης, ήπια κόπωση ή άλλα παροδικά συμπτώματα μπορεί να εμφανιστούν μετά τον εμβολιασμό.

Παράλληλα πρέπει να γνωρίζει ότι, αν εμφανίσει έντονα ή ασυνήθιστα συμπτώματα, χρειάζεται να αναζητήσει κατάλληλη ιατρική αξιολόγηση. Δεν χρειάζεται να δημιουργούμε φόβο. Χρειάζεται να μη φεύγει ο άνθρωπος από το φαρμακείο χωρίς να γνωρίζει τι θεωρείται αναμενόμενο και πότε κάτι δεν είναι αναμενόμενο.

06 Καταγραφή του εμβολιασμού

Η διαδικασία δεν ολοκληρώνεται όταν σηκωθεί ο ασθενής από την καρέκλα. Κάθε αντιγριπικός εμβολιασμός πρέπει να καταχωρείται στο Εθνικό Μητρώο Εμβολιασμών από τον επαγγελματία υγείας που τον διενεργεί.

Για αντιγριπικά εμβόλια που έχουν ήδη συνταγογραφηθεί ηλεκτρονικά από γιατρό, εφόσον ο εμβολιασμός διενεργηθεί από τον φαρμακοποιό, ο ΠΦΣ επισημαίνει ότι πρέπει επίσης να καταγραφεί στο Εθνικό Μητρώο. [6] Η καταχώρηση δεν είναι μια διοικητική λεπτομέρεια στο τέλος της διαδικασίας. Είναι μέρος της ίδιας της υπηρεσίας.

07 Follow-up: όταν η υπηρεσία συνεχίζεται και μετά την αποχώρηση

Το τηλεφωνικό follow-up δεν αποτελεί υποχρέωση και φυσικά δεν είναι εφικτό για κάθε φαρμακείο και για κάθε εμβολιαζόμενο. Όπου όμως ο φόρτος εργασίας το επιτρέπει, ένα σύντομο follow-up, ιδιαίτερα σε μεγαλύτερους σε ηλικία ασθενείς, σε ανθρώπους που εμβολιάζονται για πρώτη φορά ή σε ασθενείς με τους οποίους υπάρχει ήδη μακροχρόνια σχέση, μπορεί να προσθέσει πραγματική αξία.

«Σας πήραμε να δούμε πώς είστε μετά το χθεσινό εμβόλιο.»

Δεν είναι απλώς εξυπηρέτηση. Είναι συνέχεια της φροντίδας. Μπορεί να ενισχύσει την εμπιστοσύνη, το κύρος του φαρμακείου και τη σύνδεση με τον ασθενή, αρκεί φυσικά να εφαρμόζεται με τρόπο που σέβεται την ιδιωτικότητα και χωρίς να μετατρέπεται σε μη ρεαλιστική υποχρέωση για την ομάδα.

Από την πράξη στην υπηρεσία

Ο φαρμακοποιός έχει πλέον έναν ολοένα πιο ενεργό ρόλο στον εμβολιασμό και στην πρόληψη. Αυτό αυξάνει όμως και την ευθύνη μας. Το οργανωμένο φαρμακείο δεν περιμένει να φτάσει ο πρώτος ασθενής του Οκτωβρίου για να αναζητήσει αν υπάρχει το κατάλληλο εμβόλιο, ποιος μπορεί να το χορηγήσει και τι πρέπει να γίνει σε περίπτωση εμφάνισης ασυνήθιστων συμπτωμάτων ή αναφυλαξίας.

Γιατί τελικά η διαφορά ανάμεσα στο «κάνουμε εμβόλια» και στο «παρέχουμε υπηρεσία εμβολιασμού» βρίσκεται σε όλα όσα οργανώνονται πριν από τη χορήγηση, και σε όσα συνεχίζονται μετά από αυτήν.