Το ακλόνητο μέλλον
του φαρμακοποιού

Η αλλαγή λοιπόν δεν αρχίζει από τον πάγκο.
Αρχίζει από το Πανεπιστήμιο.

Γιατί δεν μπορούμε να απαιτούμε από τον επαγγελματία να αναλάβει έναν νέο, πιο σύνθετο και περισσότερο υπεύθυνο ρόλο, αν προηγουμένως δεν αλλάξουμε τον τρόπο με τον οποίο τον εκπαιδεύουμε. Δεν μπορεί να υπάρξει φαρμακείο του αύριο με εκπαίδευση σχεδιασμένη αποκλειστικά για τις ανάγκες του χθες.

Από τη Φαρμακευτική στις Φαρμακευτικές Επιστήμες

Η αλλαγή πρέπει να αρχίσει από το Πανεπιστήμιο. Η σύγχρονη επιστήμη του φαρμάκου δεν περιορίζεται πλέον στη χημεία, στη φαρμακογνωσία και στην παρασκευή. Περιλαμβάνει ένα ευρύ πλέγμα επιστημών και δεξιοτήτων που συγκλίνουν στην ασφαλή και αποτελεσματική χρήση του φαρμάκου από τον άνθρωπο.

• Φαρμακολογία και Φαρμακοθεραπεία
• Φαρμακοκινητική και Παθοφυσιολογία
• Βιοτεχνολογία και Φαρμακογονιδιωματική
• Κλινική Φαρμακευτική
• Φαρμακοεπιδημιολογία και Φαρμακοεπαγρύπνηση
• Δημόσια Υγεία και Διατροφή
• Ψυχολογία, Κοινωνιολογία και Επικοινωνία
• Οικονομία της Υγείας
• Διαχείριση δεδομένων, Ψηφιακή Υγεία και Τεχνητή Νοημοσύνη

Ίσως λοιπόν δεν αρκεί πια να μιλούμε μόνο για μια «Φαρμακευτική Σχολή». Χρειαζόμαστε μια πραγματική Σχολή Φαρμακευτικών Επιστημών. Όχι επειδή η αλλαγή ενός ονόματος αλλάζει την ουσία, αλλά επειδή πρέπει να αλλάξει η ίδια η φιλοσοφία των σπουδών. Ενδιαφέρον παράδειγμα αποτελεί το Πανεπιστήμιο του Μπάρι, όπου το αρμόδιο τμήμα φέρει ήδη την ονομασία «Dipartimento di Farmacia – Scienze del Farmaco». Στο πρόγραμμα Φαρμακευτικής του 2025–2026 συναντούμε, μεταξύ άλλων, Φαρμακοθεραπεία, Φαρμακοεπαγρύπνηση και Φαρμακοεπιδημιολογία, Επιστήμες Διατροφής, Φαρμακευτική Νομοθεσία και Δεοντολογία και Διαχείριση Φαρμακείου [1].

Δεν χρειάζεται να αντιγράψουμε το Μπάρι. Χρειάζεται να αντιγράψουμε κάτι σημαντικότερο: την προθυμία να αλλάζει η εκπαίδευση όταν αλλάζει το επάγγελμα.

Τα εργαστήρια πρέπει να ξαναγίνουν εργαστήρια

Θα επέμενα ιδιαίτερα εδώ. Το φάρμακο δεν είναι θεωρητική άσκηση. Μια λανθασμένη αραίωση, ένα λάθος στον υπολογισμό, μια ακατάλληλη πρώτη ύλη, μια αστοχία στην παρασκευή ή μια ελλιπής τεκμηρίωση δεν είναι απλώς κακός βαθμός σε μια εξέταση. Μπορεί κάποτε να σημαίνει βλάβη για έναν άνθρωπο. Άρα ο φοιτητής δεν πρέπει μόνο να βλέπει. Πρέπει να κάνει.

Στο Πανεπιστήμιο του Μπάρι το μάθημα «Laboratorio Preparazioni Galeniche e Normativa Medicinali» είναι υποχρεωτικό στο τέταρτο έτος, αντιστοιχεί σε 9 ECTS και περιλαμβάνει 55 ώρες πρακτικής δραστηριότητας, πέρα από τη θεωρητική διδασκαλία και την ατομική μελέτη. Σκοπός του είναι η θεωρητική και πρακτική εκπαίδευση στη σύγχρονη παρασκευή και διάθεση γαληνικών προϊόντων και στη σχετική νομοθεσία [2].

Αυτό είναι το είδος εκπαίδευσης που πρέπει να ενισχυθεί: σύγχρονα εργαστήρια μέσα στις Φαρμακευτικές Σχολές, πραγματικός εξοπλισμός, ατομική άσκηση, τυποποιημένες διαδικασίες, ιχνηλασιμότητα, έλεγχος ποιότητας, καταγραφή αποκλίσεων και κουλτούρα ασφάλειας.

Και εφαρμογή των κατάλληλων προτύπων ποιότητας ανά δραστηριότητα: Good Laboratory Practice όπου πράγματι αφορά εργαστηριακές διαδικασίες και, στην παρασκευή φαρμάκων στο φαρμακείο, των ειδικών κανόνων ορθής παρασκευής.

Δεν μπορούμε να απαιτούμε φαρμακείο υψηλής επιστημονικής ποιότητας αν προηγουμένως δεν δημιουργούμε Πανεπιστήμιο υψηλής εργαστηριακής απαίτησης.

Ο φαρμακοποιός δεν έπαψε να είναι και παρασκευαστής

Η Ιταλία προσφέρει εδώ ένα χρήσιμο παράδειγμα, αρκεί να είμαστε ακριβείς. Δεν μιλάμε για ελεύθερη παρασκευή «γενοσήμων» από το φαρμακείο. Η ιταλική νομοθεσία αναγνωρίζει τις γαληνικές magistrali παρασκευές για συγκεκριμένο ασθενή βάσει ιατρικής συνταγής και τις officinali παρασκευές που γίνονται σύμφωνα με τη Φαρμακοποιία και διατίθενται απευθείας από το συγκεκριμένο φαρμακείο.

Το ιταλικό Υπουργείο Υγείας ορίζει ότι ο φαρμακοποιός που παρασκευάζει magistrali ή officinali οφείλει να ακολουθεί τις Norme di Buona Preparazione, με καθορισμένες διαδικασίες που περιορίζουν τα σφάλματα και εξασφαλίζουν ποιότητα και ομοιογένεια [3]. Δεν προτείνω να μετατραπεί το κοινοτικό φαρμακείο σε μικρή βιομηχανία. Προτείνω να ξαναθυμηθούμε ότι η γνώση της παρασκευής, της ποιότητας και της εξατομίκευσης αποτελεί μέρος της επιστημονικής ταυτότητας του φαρμακοποιού.

Φαρμακοδιατροφή: το φάρμακο δεν λαμβάνεται μέσα σε εργαστηριακό σωλήνα

Χρειάζεται επίσης ένας ισχυρός νέος άξονας εκπαίδευσης: Φάρμακο – Διατροφή – Συμπληρώματα – Βότανα. Το πρόγραμμα του Μπάρι περιλαμβάνει ήδη Επιστήμες Διατροφής στο πέμπτο έτος, ενώ η Φαρμακοεπαγρύπνηση και Φαρμακοεπιδημιολογία περιλαμβάνει μεταξύ άλλων αλληλεπιδράσεις φαρμάκων, φυτοεπαγρύπνηση, πραγματικά δεδομένα χρήσης φαρμάκων και ειδικές ομάδες ασθενών [1].

Εμείς μπορούμε να το πάμε ακόμη παραπέρα, με ένα υποχρεωτικό μάθημα «Φαρμακοδιατροφή – Φάρμακα, Τρόφιμα, Συμπληρώματα και Φυτικά Σκευάσματα» και πραγματικά περιστατικά.

Αντιπηκτικά και διατροφή. Λεβοθυροξίνη, τροφή, ασβέστιο και σίδηρος. Φάρμακα και γκρέιπφρουτ. Διφωσφονικά. Αντιβιοτικά και μέταλλα. Φυτικά προϊόντα και αντικαταθλιπτικά. Συμπληρώματα και πολυφαρμακία. Ηλικιωμένοι. Νεφρική και ηπατική λειτουργία.

Γιατί το φάρμακο δεν συναντά μέσα στο ανθρώπινο σώμα ένα αποστειρωμένο εργαστηριακό περιβάλλον. Συναντά την πραγματική ζωή.

Και η επιστήμη του ανθρώπου

Ο φαρμακοποιός όμως δεν εργάζεται μόνο με φάρμακα. Εργάζεται με ανθρώπους που παίρνουν φάρμακα. Και ο άνθρωπος φοβάται. Ξεχνά. Δυσπιστεί. Αρνείται. Παρασύρεται. Ντρέπεται. Δεν καταλαβαίνει πάντοτε τι του εξηγούμε. Μπορεί να συμφωνήσει μπροστά μας και να κάνει κάτι εντελώς διαφορετικό όταν επιστρέψει στο σπίτι.

Άρα οι Φαρμακευτικές Επιστήμες χρειάζονται και Ψυχολογία της Υγείας, Κοινωνιολογία της Υγείας, επικοινωνία με τον ασθενή, υγειονομικό γραμματισμό, βιοηθική, κοινή λήψη αποφάσεων, διαχείριση σύγκρουσης και επικοινωνία κινδύνου.

Πώς μιλάς στον ηλικιωμένο; Στον έφηβο; Στον φοβισμένο; Στον θυμωμένο; Στον άνθρωπο που πιστεύει περισσότερο μια ανάρτηση στο διαδίκτυο από τον επιστήμονα; Πώς λες «δεν γνωρίζω»;

Και κυρίως, πώς λες με υπευθυνότητα «εδώ δεν πρέπει να σας δώσω κάτι· πρέπει να σας δει γιατρός»;

Οικονομία, αλλά όχι οικονομία της πώλησης

Χρειάζεται επίσης οικονομική παιδεία. Όχι για να μετατραπεί ο επιστήμονας σε πωλητή, αλλά επειδή το κοινοτικό φαρμακείο είναι ταυτόχρονα και μια σύνθετη επαγγελματική μονάδα.

Άρα χρειάζονται Οικονομία της Υγείας, Φαρμακοοικονομία, διαχείριση αποθεμάτων, οργάνωση ανθρώπινου δυναμικού, βιωσιμότητα της μονάδας, κόστος φαρμακευτικού σφάλματος, διαχείριση κρίσεων και επιχειρηματική δεοντολογία.

Ο φαρμακοποιός πρέπει να γνωρίζει να διατηρεί οικονομικά βιώσιμη τη μονάδα του χωρίς η εμπορική ανάγκη να υπερισχύει ποτέ της επιστημονικής κρίσης.

Λιγότερη αποστήθιση – περισσότερα πραγματικά περιστατικά

Δεν αρκεί όμως να προσθέσουμε μαθήματα. Αν κάνουμε μόνο αυτό, θα έχουμε περισσότερη εξεταστέα ύλη και όχι καλύτερους επιστήμονες. Χρειαζόμαστε αλλαγή στον τρόπο διδασκαλίας.

Ένας προσομοιωμένος ασθενής λαμβάνει επτά φάρμακα. Τι τον ρωτάς; Ποια προβλήματα εντοπίζεις; Ποια έχουν πραγματική κλινική σημασία; Ένας ασθενής ζητά κάτι για δύσπνοια. Δίνεις ή παραπέμπεις; Ένας ηλικιωμένος έχει μπερδέψει τα φάρμακά του. Μια γυναίκα χρησιμοποιεί φυτικό σκεύασμα παράλληλα με χρόνια αγωγή. Ένας ασθενής δεν χρησιμοποιεί σωστά την εισπνεόμενη συσκευή. Ένας γονέας ζητά κάτι για ένα παιδί.

Ο φοιτητής πρέπει να αποφασίσει. Να εξηγήσει. Να αιτιολογήσει. Και να αξιολογηθεί.

Με OSCE – Αντικειμενικά Δομημένες Κλινικές Εξετάσεις. Με simulation. Με role playing. Με εργαστήρια επικοινωνίας. Με πραγματικά θεραπευτικά σενάρια.

Η γαλλική μεταρρύθμιση της φαρμακευτικής εκπαίδευσης προβλέπει για την κατεύθυνση του κοινοτικού φαρμακείου δύο εξαμηνιαίες περιόδους πρακτικής, τη δεύτερη σε καθεστώς εποπτευόμενης αυτονομίας, και 200–350 ώρες πανεπιστημιακής θεωρητικής και πρακτικής διδασκαλίας. Η νομοθεσία αναφέρει ρητά την προσομοίωση και ακόμη τη δυνατότητα συμμετοχής ασθενών στην εκπαιδευτική διαδικασία [4].

Η πρακτική δεν είναι διάλειμμα από τις σπουδές

Και η Γερμανία προσφέρει ένα ενδιαφέρον μήνυμα. Η προβλεπόμενη εκπαίδευση περιλαμβάνει τέσσερα χρόνια πανεπιστημιακών σπουδών, οκτώ εβδομάδες Famulatur και στη συνέχεια δώδεκα μήνες πρακτικής εκπαίδευσης, πριν ολοκληρωθούν τα προβλεπόμενα στάδια της κρατικής φαρμακευτικής εξέτασης [5].

Το σημαντικό δεν είναι να εισαγάγουμε αυτούσιο το γερμανικό μοντέλο. Το σημαντικό είναι η φιλοσοφία: η πρακτική δεν είναι διάλειμμα από την εκπαίδευση.

Είναι εκπαίδευση.

Διαφορετικές κατευθύνσεις – κοινός επιστημονικός πυρήνας

Δεν χρειάζεται κάθε φαρμακοποιός να γνωρίζει στο ίδιο βάθος τα πάντα. Χρειάζεται όμως ισχυρή κοινή βάση και στη συνέχεια σαφέστερες κατευθύνσεις.

• Κοινοτική και Κλινική Φαρμακευτική: φαρμακοθεραπεία, πολυφαρμακία, αυτοφροντίδα, φαρμακοδιατροφή, επικοινωνία, ψυχολογία, κοινωνιολογία, OSCE και διαχείριση φαρμακείου.
• Νοσοκομειακή Φαρμακευτική: κλινική φαρμακοθεραπεία, στείρες παρασκευές, ογκολογικά φάρμακα, λοιμώξεις, πρωτόκολλα και ασφάλεια.
• Βιομηχανία και Ανάπτυξη Φαρμάκου: παραγωγή, ποιοτικός έλεγχος, Good Manufacturing Practice, έρευνα και ρυθμιστικές διαδικασίες.
• Βιοτεχνολογία και Προηγμένες Θεραπείες: βιολογικά φάρμακα, κυτταρικές και γονιδιακές θεραπείες, εξατομικευμένη θεραπεία.
• Δημόσια Υγεία – Φαρμακοεπιδημιολογία – Φαρμακοεπαγρύπνηση.
• Ψηφιακή Φαρμακευτική και Τεχνητή Νοημοσύνη.

Διαφορετικές διαδρομές. Ένας κοινός όμως πυρήνας: η ασφάλεια του ανθρώπου.

Πρώτη αδιαπραγμάτευτη αρχή: η γνώση επαναξιολογείται

Και εδώ πρέπει να γίνουμε αυστηροί. Το πτυχίο αποδεικνύει ότι κάποιος απέκτησε συγκεκριμένες γνώσεις όταν αποφοίτησε. Δεν μπορεί να σημαίνει ότι οι γνώσεις αυτές παραμένουν επαρκείς τριάντα ή σαράντα χρόνια αργότερα χωρίς συστηματική επικαιροποίηση.

Η επιστήμη αλλάζει. Τα φάρμακα αλλάζουν. Οι κατευθυντήριες οδηγίες αλλάζουν. Οι τεχνολογίες αλλάζουν.

Άρα πρέπει να αλλάζει και ο επιστήμονας.

Στη Γαλλία, για παράδειγμα, η Συνεχιζόμενη Επαγγελματική Ανάπτυξη αποτελεί νομική υποχρέωση των επαγγελματιών Υγείας και οργανώνεται σε τριετείς κύκλους, με εκπαίδευση, αξιολόγηση και βελτίωση πρακτικών και διαχείριση κινδύνου [6].

Η δική μου πρόταση για την Ελλάδα θα ήταν ακόμη σαφέστερη: περιοδική επαναξιολόγηση της επιστημονικής επάρκειας με τελικό επιστημονικό εγγυητή την πανεπιστημιακή κοινότητα.

Οι επαγγελματικοί σύλλογοι μπορούν και πρέπει να συμμετέχουν. Οι επιστημονικές εταιρείες επίσης. Αλλά η πιστοποίηση της επιστημονικής επάρκειας δεν πρέπει να μετατραπεί σε μια αγορά σεμιναρίων ή σε συλλογή μορίων παρακολούθησης.

Χρειάζεται ανεξαρτησία. Και πραγματική αξιολόγηση.

Όχι μόνο ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής. Περιστατικά. OSCE. Εργαστήρια. Επίλυση προβλημάτων. Απόδειξη ότι η γνώση μπορεί να εφαρμοστεί.

Το Πανεπιστήμιο δεν πρέπει να αποχαιρετά τον φαρμακοποιό την ημέρα της ορκωμοσίας του. Πρέπει να παραμένει το επιστημονικό του σπίτι σε όλη την επαγγελματική του ζωή.

Δεύτερη αδιαπραγμάτευτη αρχή: όποιος χειρίζεται το φάρμακο πρέπει να αποδεικνύει επάρκεια

Και αυτό δεν αφορά μόνο τον φαρμακοποιό. Αφορά, στο επίπεδο που αντιστοιχεί στον ρόλο τους, όλους όσοι έρχονται επαγγελματικά σε ουσιαστική επαφή με το φάρμακο και τον ασθενή.

Ο φαρμακοποιός έχει διαφορετική εκπαίδευση και διαφορετική ευθύνη από έναν βοηθό ή τεχνικό. Δεν πρέπει να συγχέονται οι ρόλοι. Ούτε όμως πρέπει οποιοσδήποτε τίτλος σπουδών να λειτουργεί ως ισόβια βεβαίωση επάρκειας.

Ο φαρμακοποιός πρέπει να επαναξιολογείται σε υψηλό επιστημονικό επίπεδο. Ο βοηθός και κάθε άλλος συνεργάτης πρέπει να έχει σαφώς καθορισμένα καθήκοντα, συγκεκριμένη βασική εκπαίδευση, συνεχιζόμενη κατάρτιση και αξιολόγηση αντίστοιχη με τις αρμοδιότητές του.

Χωρίς απαξίωση κανενός. Αλλά και χωρίς εκπτώσεις.

Γιατί το ερώτημα δεν είναι ποιο χαρτί έχει κάποιος στον τοίχο. Το ερώτημα είναι: γνωρίζει σήμερα αρκετά ώστε να εκτελεί με ασφάλεια αυτό που του επιτρέπεται να κάνει σήμερα;

Το φάρμακο δεν είναι ένα ακόμη καταναλωτικό προϊόν. Και η επαφή με αυτό δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως απλή εμπορική πράξη.

Δεν αρκεί να ελέγχουμε το ψυγείο

Οι υγειονομικές αρχές ορθώς ελέγχουν το φαρμακείο: τις εγκαταστάσεις, τις θερμοκρασίες, τα ψυγεία, τη φύλαξη, τη νομοθεσία, τα αρχεία και τις ειδικές κατηγορίες φαρμάκων.

Αλλά υπάρχει ένα παράδοξο.

Μπορούμε να γνωρίζουμε με ακρίβεια αν ένα ψυγείο βρίσκεται στους σωστούς βαθμούς και να μη γνωρίζουμε με την ίδια βεβαιότητα αν η επιστημονική γνώση του ανθρώπου που στέκεται μπροστά του έχει επικαιροποιηθεί ουσιαστικά τα τελευταία είκοσι χρόνια.

Το σύγχρονο σύστημα ποιότητας πρέπει λοιπόν να ελέγχει όχι μόνο τον χώρο και το προϊόν, αλλά και τη διαχρονική επάρκεια των ανθρώπων.

Όχι τιμωρητικά.

Προστατευτικά.

Για τον ασθενή. Για τον επιστήμονα. Για το ίδιο το κύρος του φαρμακείου.

Η τεχνολογία δεν απειλεί εκείνον που προσφέρει κρίση

Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αναζητήσει μέσα σε δευτερόλεπτα πληροφορίες που παλαιότερα απαιτούσαν ώρες. Μπορεί να εμφανίσει αλληλεπιδράσεις, να οργανώσει δεδομένα και να υποστηρίξει αποφάσεις.

Αυτό δεν πρέπει να μας τρομάζει.

Γιατί άλλο πληροφορία και άλλο κρίση.

Ένα σύστημα μπορεί να εμφανίσει δέκα πιθανές αλληλεπιδράσεις. Ο επιστήμονας όμως πρέπει να αξιολογήσει ποια από αυτές έχει πραγματική σημασία για τον συγκεκριμένο άνθρωπο που βρίσκεται απέναντί του.

Ο φαρμακοποιός του μέλλοντος επομένως δεν πολεμά την τεχνολογία.

Την χρησιμοποιεί.

Αλλά δεν της παραδίδει την επιστημονική του ευθύνη.

Από την άμυνα στην αυτοπεποίθηση

Για πολλά χρόνια η συζήτηση για το φαρμακείο είναι συχνά αμυντική.

Τι θα μας πάρουν; Ποιο προϊόν θα φύγει; Ποιο κανάλι θα μας ανταγωνιστεί; Ποια νέα τεχνολογία θα μας περιορίσει;

Ίσως πρέπει να αλλάξουμε την ερώτηση.

Τι μπορούμε να δημιουργήσουμε που να μην μπορεί εύκολα κανείς να μας πάρει;

• Γνώση και κλινική κρίση
• Εργαστηριακή ικανότητα και φαρμακευτική φροντίδα
• Φαρμακοδιατροφή και φαρμακοεπαγρύπνηση
• Επικοινωνία, πρόληψη και έγκαιρη παραπομπή
• Συνεχή εκπαίδευση και πιστοποιημένη επάρκεια
• Συνεργασία με τον γιατρό και τους υπόλοιπους επαγγελματίες Υγείας

Αν τα αποκτήσουμε αυτά σε πραγματικό βάθος, τότε δεν χρειάζεται να ζητούμε από την κοινωνία να προστατεύσει ένα επάγγελμα επειδή έχει ιστορία.

Το κάνουμε απαραίτητο επειδή έχει αξία.

Το αόρατο είναι το μέλλον

Το φαρμακείο του αύριο δεν χρειάζεται να φοβάται ότι ο κόσμος αλλάζει. Πρέπει να φοβάται μόνο μήπως το ίδιο αρνηθεί να αλλάξει.

Οι θεραπείες θα γίνονται πολυπλοκότερες. Η εξατομικευμένη ιατρική θα προχωρεί. Οι βιολογικές και προηγμένες θεραπείες θα αυξάνονται. Η τεχνητή νοημοσύνη θα γίνεται ισχυρότερη. Ο πολίτης θα διαθέτει περισσότερη πληροφορία και, ίσως παραδόξως, μεγαλύτερη ανάγκη από κάποιον που θα τον βοηθά να ξεχωρίζει τη γνώση από τον θόρυβο.

Εκεί βρίσκεται η μεγάλη ευκαιρία.

Όχι να επιστρέψουμε στο παλιό φαρμακείο.

Να δημιουργήσουμε το επόμενο.

Ένα φαρμακείο όπου ο πάγκος ξαναγίνεται χώρος επιστήμης. Όπου ο φαρμακοποιός είναι ο δεύτερος κρίκος ασφάλειας πριν από τον ασθενή. Όπου τα εργαστήρια του Πανεπιστημίου εκπαιδεύουν πραγματικές δεξιότητες. Όπου η πρακτική σημαίνει πραγματική άσκηση. Όπου η ψυχολογία, η κοινωνιολογία, η οικονομία της Υγείας και η φαρμακοδιατροφή θεωρούνται μέρος της σύγχρονης Φαρμακευτικής.

Όπου κανένας που διαχειρίζεται φάρμακο δεν θεωρεί την εκπαίδευσή του τελειωμένη. Όπου η Πολιτεία δεν ελέγχει μόνο τα τετραγωνικά, τις θερμοκρασίες και τα αρχεία, αλλά απαιτεί και διαχρονικά αποδεδειγμένη επιστημονική επάρκεια.

Και όπου το Πανεπιστήμιο δεν δίνει απλώς ένα πτυχίο.

Συνοδεύει τον επιστήμονα σε ολόκληρη την επαγγελματική του ζωή.

Γιατί τελικά το μέλλον του φαρμακοποιού δεν θα εξασφαλιστεί με το να περιφρουρήσουμε όσα μπορούν να μας αντιγράψουν. Θα εξασφαλιστεί όταν επενδύσουμε σε όσα δύσκολα αντιγράφονται.

Μπορούν να αντιγράψουν το κατάστημα. Μπορούν να αντιγράψουν τη βιτρίνα. Μπορούν να πουλήσουν το ίδιο προϊόν. Μπορούν αύριο να το παραδώσουν γρηγορότερα.

Μπορούν να πάρουν το ορατό.

Δεν μπορούν όμως εύκολα να αντιγράψουν έναν άνθρωπο που έχει πίσω του απαιτητικές Φαρμακευτικές Επιστήμες, πραγματικά εργαστήρια, κλινική εκπαίδευση, γνώση του ανθρώπου και μια ολόκληρη επαγγελματική ζωή συνεχούς μάθησης και αξιολόγησης.

Αυτό δεν αγοράζεται μαζί με το ράφι.

Χτίζεται. Ασκείται. Αξιολογείται. Ανανεώνεται. Κερδίζεται ξανά και ξανά.